عدالت پویان

اجراى احكام و اصول سياسى اسلام، هدف اصلى نظريه‏پردازى‏هاى سياسى است. تأملات نظرى درباره مفاهيمى چون عدالت، آزادى، برابرى، جامعه مدنى و ... هنگامى مورد قبول و مؤثر واقع مى‏شود كه با در نظر گرفتن شرايط اجتماعى، فرهنگى، سياسى و اقتصادى جامعه، زمينه‏هاى اجرا و عملى شدن بيشترى براى آنها فراهم شود. بى‏ترديد، هدف از توليد علم و نظريه‏پردازى در جامعه كنونى ايران، رفع مشكلات نظرى براى شفاف شدن مسير عمل است. پژوهش حاضر نيز به بيان شاخص‏ها و ابعاد عينى‏تر عدالت اجتماعى براى بالا بردن توان عملى و اجرايى آن در جامعه مى‏پردازد. وقتى تصوير ذهنى كارگزاران از عدالت اجتماعى شفاف‏تر گردد، مى‏توان به تحقق عدالت در جامعه اميدوار شد.در اين پژوهش نخست به ابعاد، مؤلفه‏ها و شاخص‏هاى عدالت اجتماعى اشاره شده است و در ادامه، سازوكارهايى كه به تحقق اين ابعاد يارى مى‏رسانند، در سه بُعد سياسى، اقتصادى و فرهنگى مورد بررسى قرار گرفته‏اند. عدالت فردى و شخصى نيز به عنوان بُعدى مجزا در كنار سه بُعد فوق مطرح شده است، گر چه مى‏توان آن را در ذيل عدالت فرهنگى، سياسى و اقتصادى نيز بيان كرد.در مورد عدالت اجتماعى پژوهش‏هاى بسيارى صورت گرفته و هر انديشمندى به اقتضاى بحث خود تعريفى از آن را ارايه داده است، با اين حال هر تعريف تنها گوشه‏اى از مفهوم عدالت را روشن مى‏كند. نگارنده با توجه به اين مسئله، سعى كرده به ابعادى از عدالت كه به نظر مى‏رسد در نيل به مفهومى روشن‏تر و كامل‏تر از عدالت يارى مى‏رساند، اشاره نمايد.

مفهوم و ابعاد عدالت اجتماعى‏

برابرى و مساوات‏

برابرى از مهم‏ترين ابعاد و بلكه اصلى‏ترين معناى عدالت است. معناى برابرى اين است كه همه افراد صرف نظر از مليت، جنس، نژاد و مذهب، در إزاى كار انجام شده از حق برابر به منظور استفاده از نعمت‏هاى مادى و معنوى موجود در جامعه برخوردار باشند.2 مبناى برابرى اين است كه: «انسان‏ها به حسب گوهر و ذات برابرند... و از اين نظر، دو گونه يا چند گونه آفريده نشده‏اند».3 يا به فرمايش رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله: «الناس كأسنان المشط؛4 مردم مثل دانه‏هاى شانه هستند». اما آيا برابرى ذاتى انسان‏ها سبب برابرى آنها در همه زمينه‏ها مى‏باشد؟ و آيا تفاوت استعدادها و شايستگى‏هاى افراد باعث نابرابرى آنها با سايرين نمى‏شود؟ارسطو برابرى را در لحاظ نمودن افراد در برخوردارى از ثروت، قدرت و احترام مى‏داند و معتقد است بايد با هر كس مطابق با ويژگى‏هايش برخورد كرد.5 از طرف ديگر، عده‏اى برپايى مساوات عادلانه را در دادن ميزان آزادى، معقول مى‏دانند تا ميدان براى فعاليت كليه افراد فراهم گردد:به موجب اين كه مقدار فعاليت‏ها و كوشش‏ها يكسان نيست، اختلاف و تفاوت به ميان مى‏آيد: يكى جلو مى‏افتد و يكى عقب مى‏ماند؛ يكى جلوتر مى‏رود و يكى عقب‏تر... به عبارتى، معناى مساوات اين است كه هيچ ملاحظه شخصى در كار نباشد.برابرى اجتماعى در سه عرصه سياسى، فرهنگى و اقتصادى نمود مى‏يابد. بسط و توضيح هر يك از اين موارد در قسمت‏هاى مربوط به عدالت سياسى، اقتصادى و فرهنگى بيان خواهد شد. 

 اعطاى حقوق‏

منظور از حق، امتياز و نصيب بالقوه‏اى است كه براى شخص در نظر گرفته شده و بر اساس آن، او اجازه و اختيار ايجاد چيزى را دارد يا آثارى از عمل او رفع شده و يا اولويتى براى او در قبال ديگران در نظر گرفته شده است و به موجب اعتبار اين حق براى او، ديگران موظف‏اند اين شئون را محترم بشمارند و آثار تصرف او را بپذيرند.طبق تعريف مذكور، عدالت زمانى تحقق مى‏يابد كه به حقوق ديگران احترام گذاشته شود و اجازه و اختيار و يا تصرفى كه حق فرد است، به او داده شود و از تجاوز به حقوق فرد پرهيز گردد. حق در معناى ذكر شده به معناى آن چيزى است كه بايد باشد - چه تا به حال رعايت شده باشد و چه نشده باشد10 - نه به معناى آن چه كه هست.هر چيزى در جامعه داراى حق است و تعادل اجتماع هنگامى ميسر مى‏گردد كه اين حقوق مراعات شود؛ براى مثال، يكى از بزرگ‏ترين حقوقى كه افراد بشر دارند، حق تعيين سرنوشت است، حال اگر به دلايلى اين حق از انسان سلب گردد به عدالت رفتار نشده است. براى اجراى خوب اين بُعد از عدالت اجتماعى، كارهايى بايد صورت گيرد: نخست، بايد حقوق، اولويت‏ها و آزادى‏هاى افراد معين و مشخص شود؛ دوم، جايگاه صحيح اين حقوق تعيين گردد و سوم، اين حقوق به درستى و از سوى افراد و مراجع ذى‏صلاح مراعات شود. همه افراد به شناخت حقوق متقابل خود با ديگران ملزم‏اند. سعادت و كمال هر انسانى در گرو شناخت و مراعات حقوقى است كه بر گردن اوست.

 توازن‏

توازن با توزيع عادلانه ارتباط بسيارى دارد. البته نه تنها به اين معنا كه امكانات به طور شايسته و صحيح به افراد مستحق برسد، بلكه علاوه بر آن، امكانات به حد لازم و مورد نياز وجود داشته باشد. هر چيزى كه اجتماع لازم دارد، بايد به اندازه كافى موجود باشد.نكته ديگر در بحث توازن، اين است كه امكانات به نحو صحيح در جامعه تقسيم گردد؛ براى مثال، در جامعه كارهاى فراوانى در بخش‏هاى اقتصادى، سياسى، فرهنگى، قضايى و ... وجود دارد. اولاً: اين كارها بايد ميان افراد تقسيم شود و ثانياً: تقسيم كار بايد به اندازه كافى و ضرورى باشد و طبق نيازهاى هر بخش، بودجه و نيرو مصرف گردد. عدل به اين معنا، سبب دوام و بقا و تأمين عدالت در كل مجموعه مى‏شود،11 هم‏چنين از پيدايش شكاف طبقاتى و ايجاد طبقه مرفه و ثروتمند در سويى، و طبقات فقير و نيازمند در سوى ديگر جلوگيرى مى‏كند. توازن، مصلحت كل جامعه را تأمين مى‏كند و به اين مسئله توجه دارد كه توزيع نقش‏ها و امكاناتْ بخشى، مقطعى و محدود نباشد، بلكه همه جانبه بوده و كليه بخش‏ها و افراد را در بر گيرد.ابعاد مذكور تصوير روشن‏ترى از عدالت را به ذهن متبادر مى‏سازد و در تعيين سازوكارهاى تحقق آن يارى مى‏رساند. در نتيجه‏گيرى از آنچه آمد مى‏توانيم برقرارى مساوات، توازن و روحيه اطاعت از قانون در اجتماع، به نحوى كه با مراعات حقوقِ تمامى شهروندان همراه باشد، را به عنوان تعريف عدالت اجتماعى پيشنهاد كنيم. مباحث مقاله حاضر بر اساس همين تعريف ارائه شده است.

محمود احمدي نژاد رييس جمهوري اسلامي ايران گفت: برپايي عدالت سياست قطعي دولت است و ما مصمم به اجراي آن هستيم. احمدي نژاد برقراري و اجراي عدالت در سرتاسر كشور را يكي از دلايل سفرهاي مهم استاني دولت عنوان كرد. وي اظهار داشت: برپايي عدالت يعني اينكه امكانات كشور بطور عادلانه در همه نقاط كشور تقسيم شود و اگر فرصت و امكاناتي در يك نقطه از كشور وجود دارد اول مردم همان منطقه از آن بهره‌مند شوند. رييس جمهوري افزود: دولت برخاسته از اراده ملت، به جاي استقرار درمركز كشور با حضور در جمع مردم مناطق مختلف مشكلات و مسايل را بررسي مي‌كند و براي رفع اين مشكلات تصميم لازم را اتخاذ خواهد كرد. وي با تاكيد براينكه كشور با قدرت مردم ساخته مي‌شود، گفت: هرجا مردم در صحنه حضور داشته باشند كشور ساخته خواهد شد و دولت موظف است كه زيرساختها و شرايط اوليه را فراهم كند. احمدي نژاد تلاش براي ساخت كشور، دفاع از منافع ملي و كرامت انسانها و اجراي عدالت در جهان را ماموريت مهم دولت اسلامي عنوان كرد و افزود: ما امروز ماموريت داريم تا يك جامعه نمونه و پيشرفته و الگو درمنطقه‌بسازيم. وي ادامه داد: امروز بشريت گرفتار حاكمان جاهل و قدرت پرست است و اين حاكمان جز ظلم و تجاوز چيزي نمي‌شناسند. احمدي نژاد افزود: امروز اين حكومتهاي ظالم در پي محروم كردن ما از حق مسلم خود در برخورداري از فناوري صلح‌آميز هسته‌اي هستند و دشمنان ما در نزديكي ما يك حكومت غاصب، اشغالگر، فاسد و نامشروع را به انواع سلاحهاي شيميايي و ميكروبي مجهز كرده‌اند اما ما را حتي از تحقيق هم منع مي‌كنند. رييس جمهوري با تاكيد براينكه دوران قلدري و حاكميت ناجوانمردانه به دنيا به پايان رسيده است، تاكيد كرد: امروز دوران حاكميت ملتها و حاكميت عدالت، كرامت انسانهاست و ملت ايران پرچمدار عدالت است. احمدي نژاد تصريح كرد: ملت ايران راه پيشرفت، ترقي و توسعه را اتخاذ كرده و با قدرت بدون توجه به عربده‌هاي جاهلانه دشمنان زورگو اين راه پر افتخار را تا آخر خواهد پيمود.

دستیابی غرور آمیز دانشمندان کشور عزیزمان به چرخه کامل سوخت هسته ای که نشان اقتدار ایران اسلامی است مبارکباد 

عدالت گسترى، اصل اول دولت اسلامى

اقامه عدل و قسط، اعلى مقصد انبيا و اوليا و آرزو و آرمان همه آزادگان جهان است. اگر عدالت بيايد، ظلمت بى عدالتى و تبعيض و ظلم رخت برخواهد بست، كام جان مردم با شهد عدالت كه محبوب خداست، شيرين مى شود و با حقيقت پيوند مى خورد. راه گم كردگان با رايحه عدالت به راه حق برخواهند گشت. اين دولت به تبعيت از فرهنگ ناب اسلامى و با توجه به مطالبات عمومى با همه توان براى بسط عدالت در همه عرصه ها خواهد كوشيد. عدالت در توزيع فرصتها و امكانات، تخصيص منابع براى مناطق مختلف به نسبت محروميتها، استعدادها و ظرفيتها، رفع فقر و مبارزه با تبعيض و فساد در سازمان ادارى سرلوحه اقدامات دولت خواهد بود. راهى پرفراز و فرود در پيش است كه توفيق آن در گرو قيام همگانى و تن دادن به لوازم اجراى عدالت است. در عرصه بين الملل آنچه از منازعات، جنگها، تجاوزها و حق كشيها ديده مى شود، نتيجه بى عدالتى است. امروز كام جهان تشنه عدالت است. عدالت ضامن صلح پايدار است. با عدالت است كه حق ملتها، محرومان، مستضعفان و مظلومان استيفا مى گردد. تبعيض و برخوردهاى چندگانه در روابط خارجى و بين المللى، بستر هرگونه تفاهم و همكارى را از بين مى برد و ملتها چنين رفتارى را در مناسبات جهانى برنمى تابند. اعمال استانداردهاى تبعيض آميز و برخوردهاى چندگانه با ملتها و برخوردارى دولتهايى خاص از حقوق و امتيازات ويژه در اقتصاد، سياست، علم و فناورى و محروم كردن ديگر ملتها از اين حقوق، از مظاهر بى عدالتى است. ايران اسلامى به دنبال دستيابى همه ملتها به صلح پايدار در سايه عدالت همه جانبه است. عدالت بايد ملاك و ميزان حاكم در روابط بين الملل باشد. ازاين رو، عناصر تهديد جهانى از قبيل سلاحهاى كشتار جمعى، شيميايى و ميكربى كه امروز در دست نظام سلطه است، بايد برچيده شود